fbpx

«Այսօր անգրագիտությունը դարձել է գրականություն» | Արամ Ավետիս

Արամ Ավետիսի «Կույր կետադրություն» գրքի մասին շատերը գիտեն։ Վերջինիս շնորհանդեսը տեղի էր ունեցել առաջին երևանյան Գրքի փառատոնի շրջանակներում։

1Dram թիմը դեկտեմբերի 2-ին կազմակերպել է հանդիպում հեղինակի հետ, որտեղ յուրաքանչյուրը կարող է գալ, հանդիպել նրան, հարցեր տալ ու լսել «ամենամիստիկ» գրողի ընթերցանությունը։ Սակայն մինչ ձեր հարցադրումները, մենք շտապել ենք հանդիպել Արամի հետ՝ խոսելու մեզ հետաքրքրող թեմաներից։

– Դիլիջանի «Շրջանաձև ընթերցանության» ժամանակ, երբ կարդալու հերթը հասավ Ձեզ, կես կատակ, կես լուրջ ասացիք` անցնենք գրականությանը: Արդյո՞ք Ձեզ համար կա գրականության և չգրականության սահմանազատում:

Չգրականություն իհարկե կա` այն ամենը, ինչը գրականություն չէ, դառնում է չգրականություն: Իսկ հայ ժամանակակից գրականության գրողների մեծ մասին, որոնց ես գիտեմ, անվանում եմ Դանայան քույրիկներ: Այդ առասպելը հիշում եք, Դանայի աղջիկներն իրենց ամուսիններին, որ սպանեցին, Զևսն իրենց ինչպես պատժեց, ասում էր մի տակառի մեջ ջուր լցրեք և հենց այդ անիմաստ աշխատանքը կոչվում է Դանայան աշխատանք: Այստեղ իմաստը ջրելն է: Եթե ուշադիր լինեք` նրանց գրքերը բացելիս կաթիլներ են թափվում, արագ բացելիս կարող եք նաև թրջվել: Ինձ համար ժամանակակից գրականությունում այդ ջուրը կա: Իրականում ես սկսեցի գրականությամբ զբաղվել այն ժամանակ, երբ հասկացա, որ ժամանակակիցները կարդալու կարգին բան չունեն, ասացի` ես մի կարգին բան գրեմ, որ կարդալու բան լինի ու այդ ֆոնին դարձա գրող:

– Չգրականության կոնկրետ օրինակներ կբերե՞ք:

Օրինակներ չեմ բերի ոչ թե նրա համար, որ ծանոթներս են, այլ չեմ ուզում ավելորդ գովազդել: Քանի որ ես չգիտեմ` լավ գրող եմ, թե ոչ, չնայած նրանց ֆոնին լավն եմ, տաղանդավոր պեսիմիստ եմ, կասեմ, որ համարյա իննսուն տոկոսն այդպիսի գրողներ են: Երբ մարդ գրում է, դա դեռ չի նշանակում, որ գրող է, կարող է լինել բելետրիստիկա, կարող է լինել այդ ջրոցին, այ տեսեք, մենք այդպիսի տոն էլ ունենք, իրար վրա ջուր են լցնում, հետո մեզ մոտ ընկերական ջրոցի է ու իրենց թիմից դուրս գտնվողներին իրենք վատ են նայում, չեն ընկալում: Գրականության մեջ ամենավատը դա է` թիմայնությունը: Այն ժամանակ կային օրինակ` ֆուտուրիստները, բայց նրանք գաղափարներ ունեին, իսկ այստեղ գաղափար չկա, ուղղակի մեկը մեկին ջրում է:

– Ուզում եք ասել` գրականությունը ճամբարների է բաժանվա՞ծ:

Ճամբարը լավ բառ է, թայֆաների, ոհմակների, բայց ոչ լուրջ իմաստով` գայլերի ոհմակներ, այլ հոտերի բաժանված վիճակ է:

– Գրականագետներից մեկի հետ զրույցում վերջինս ասաց, որ խմբավորումներ չկան և դաշտը բաց է բոլորի համար:

Մարդիկ կան, որ իրենց ճամբարից այն կողմ ոչինչ չեն տեսնում, այնքան են դրա մեջ խրված: Ես տեսնում եմ կոնկրետ ճամբարներ և ամեն ճամբարից մի քանի մարդկանց եմ ճանաչում, հարգում եմ նրանց աշխատանքը, բայց ես ինքս ոչ մի տեղ չեմ մտնում: Իմ կարծիքով դա շատ անհատական աշխատանք է և չես կարող թիմային անել: Ամեն մարդ ունի իր աշխարհընկալումը և յուրաքանչյուրը ամեն բան նախընտրում է այսպես, իսկ դու` այնպես և դու չես կարող նրա «այսպեսը» սիրել: Մի քիչ կեղծ է էլի, բոլորն իրար սիրում են: Ինչ-որ առումով դա նաև մրցակցություն է, ինչպես կարող ես սիրել քո մրցակցին: Եթե այդպիսի ակնհայտ մարդ լինի, որ հարգես` լավ, բայց նման ակնհայտ մարդու ես չգիտեմ: Տաղանդավորներ իհարկե կան, բայց լավ սյուժե գրելն ու բառերն իրար կողքն դնելը դեռ գրականություն չէ: Գրականության մեջ էլ կա տեխնիկա, որը կարող ես սովորել, լավ սյուժե կառուցես, բայց կան բաներ, որոնք ոչ մի շրջանակի մեջ չեն մտնում, և հենց դա է քեզ դիպչում։

– Գրականության մեջ մրցակիցներ չունե՞ք։

Իմ արածի մեջ չունեմ մրցակիցներ, որովհետև ես նախ ոչ ոքի հետ չեմ մրցում: Մրցակցությունը դա մեկը մյուսից առաջ ընկնելը չէ, այլ մի հարթակ, որտեղ մարդիկ զբաղվում են գրականությամբ կամ նրանց թվում է, թե զբաղվում են:

Մեզ մոտ այսպիսի երևույթ կա, որ չգիտես որ թվին ինչ-որ մեկը մի բան է գրել ու լռել, բայց ասոցացվում է գրականութան հետ: Մեր գրականությունն այնքան կառչած է անցյալից, որ ժամանակակիցների մեջ էլ կան անցյալ դեմքեր, կենդանի են, բայց անցյալ: Ասում են` դե  ինքը մի ժամանակ լավ գիրք է գրել: Մենք այնքան ենք խորացած հնի մեջ, որ նոր բաներ չենք կարողանում ստեղծել: Կամ ասում են` այս ինչ մարդն այսպես է ասել, բայց կարող է ինձ համար այդ մարդը հեղինակություն չէ, թեկուզ ինչ-որ մեծ արձակագիր, օրինակ` Մահարին ասել է, ում շատ եմ սիրում, բայց միգուցե նա ինձ համար ոչ մի նշանակություն չունի:

– Ձեր առաջին հարցազրույցներից մեկում, երբ դեռ չէիք էլ տպագրվում, ասել եք, որ հայ ժամանակակից գրականությունը թերագնահատվում է ընթերցողների կողմից: Անցել է վեց տարի, ի՞նչ է փոխվել:

Եթե գրողներն անցյալից կպած էին, ապա ընթերցողները հինգ անգամ ավել են կպած անցյալից: Նրանք ասում են` դե ժամանակակիցն ինչ պիտի գրի։ Բայց դա էլ քննադատելու չէ, որովհետև երևի բոլորն ժամանակներում է այդպես եղել, քո կողքինին թերահավատորեն ես վերաբերվում։ Ես էլ ընթերցողներին եմ այդպես վերաբերվում, ասում եմ` դե դու ինչ ես հասկանում:

– Բայց ձեր գրքերի վաճառքներն այլ բան են ասում։

Դե ես հուսով էի, որ ճաշակով մարդիկ կլինեին և կան: Ես ամեն հարցազրույցին դրա մասին խոսում եմ, էլի կասեմ` հիմա արդեն երրորդ անգամ է գիրքս տպագրվում յոթ հարյուր օրինակով, բայց միլիոնանոց քաղաքում յոթ հարյուր գիրքն ի՞նչ է, մի շենքի ժողովուրդ: Ուզում եմ ասել` համեմատաբար ուրիշներին՝ շատ է։

– Այսինքն գրեթե ոչինչ չի փոխվե՞լ այս վեց տարիների ընթացքում:

Ինչ վերաբերում է ինձ` փոխվել է, «Անտարեսի» հետ պայմանագիր եմ կնքել, տպագրվում եմ։

– Իսկ դուք ինչքանո՞վ եք փոխել հայ ժամանակակից գրականությունը:

Դժվար է, կոնկրետ չեմ կարող ասել, համենայնդեպս, նախկինում չկար գրականությանը մի քիչ էքսցենտրիկ վերաբերմունք, պարզ ու ուղիղ խոսք: Կարդում ես իրենց ուռճացած ստեղծագործությունները, հետո շփվում հետները, ինչ-որ կոմպլեքսավորված կերպարներ են, բոլորն իրար սիրում ու գրկում են: Ինչու՞ ես պետք է սիրեմ մեկին, ում գրածները չեմ հավանում:

Կան երկու տեսակի գրողներ` նրանք ովքեր աշխատում եմ իմաստի և մյուսները` ձևի վրա: Ես օրինակ սիրում եմ կտոր-կտոր գրել, մի տող գրել, հետո տեղ բաց թողնել ու միանգամից հինգ տող դնել: Հիմա ում նայում եմ այդպես է անում, բացի այդ նույն ձանձրանալի բաներն են գրում և կարդալիս ես մի հեղինակը մյուսից չեմ տարբերում: Հետո, եթե փորձում են ինչ-որ էքսցենտրիկ բաներ գրել, միշտ գերակշռում են համացանցային տարրերը:

Հետո մեր գրականությունում անունների խնդիր կա: Եթե մարդու անունը Մուկուչ է, պարտադիր չէ այդպես էլ գրել, չնայած ես այդ անվան դեմ ոչինչ չունեմ, բայց ճաշակի հարց է: Գալիս է նրանից, որ գրողներն էսթետիկ ճաշակ չունեն, նորից եմ կրկնում` ոչ բոլորը: Նրանց գրածներից հասկանում ես, որ այդ մարդը կա՛մ ոչ մի նորմալ բան չի կարդացել, կա՛մ չի հասկացել իր կարդացածը: Ուղղակի մեզ մոտ չկան նաև լուրջ գրականագետներ, որոնք կզբաղվեն ժամանակակից գրականությամբ: Որ գրականագետին գիտեմ բոլորը գրողների ընկերներ են, ոնց գնա իր ընկերոջ մասին վատ բան գրի, գրում է միայն, որ սիրում է, դուրս է գալիս` մեզ մոտ բոլորը լավն են: Ես դեռ չեմ կարդացել մի բան, որտեղ մեկը մյուսին կկպնի, կհայհոյի, որովհետև մեզ մոտ այդ առողջ վիճակը չկա: Բոլոր հարցազրույցներում երկար թվարկում են, թե ում են սիրում և տալիս անուններ, որոնց այդ մարդկանց տանեցիներն էլ չգիտեն, որ գրում են: Այս մեկը նախագահի մրցանակ է ստացել, ու՞մ է դա հետաքրքիր:

Ի դեպ չեմ հասկանում նաև գրողի և քաղաքականության կապը, հովանավորելը, ընկերներս միշտ նեղանում են այս ասածիցս: Գրող ես, գնա հրատարակչի հետ պայմանագիր կնքիր, թող հրատարակիչն էլ քեզ տպի: Կամ, եթե լավ գրող ես, հրատարակչությունը կնկատի: Ես հարուստ չեմ, բայց իմ գիրքն իմ աշխատավարձով, «Լուսաբաց» հրատարակչությունում օրինակը 1000 դրամով տպագրել եմ: Ինչու՞ պիտի նախարարությունն իմ գիրքը տպի, մի գուցե իմ գրածում ես նախարարությանն եմ հայհոյում, ուզում եմ անկեղծ լինել: Գրողի մեջ պիտի հեղափոխական, կտրուկ բաներ լինեն։ Բոլորը մեղմ, իրար սիրող, ոնց որ աղանդ լինի, գնում ես, բոլորն իրար գրկում են: Ժամանակակից հայ գրականությունում ինձ համար հեղինակություններ չկան, միակ հեղինակությունը ես ինքս եմ: Ի դեպ դա էլ է մեզ մոտ այլ կերպ ընկալվում:

– Ընթերցողների մոտ խոսակցություններ են շրջանառվում, որ դուք Ձեզ շատ եք դնում ձեր ստեղծագործություններում, մեծամտություն է նկատվում: Չեք մտածու՞մ այդպիսով ընթերցողին վանելու, նրան կորցնելու մասին:

Գիտեք, դա ծիծաղելի է: Եթե ես գրող եմ, ամեն ինչն անցկացնում եմ իմ միջով, ու իմ հերոսը ես եմ: Եթե մարդիկ սյուժեներ են գրում, անուններ դնում, դա միևնույնն է իրենք են։ Հիմա, եթե ես չգրեմ ես, գրեմ նա, ի՞նչ է փոխվելու, եթե հիսուն հերոս ստեղծեմ, այդ հիսուն հերոսն էլ ես եմ լինելու: Մի հետաքրքիր բան կա Աստվածաշնչում` Աստված մարդուն ստեղծեց իր կերպարանքով, ոչ թե քո, իր ստեղծածի մեջ դրեց իրեն: Սկսենք նրանից, որ մեզ ստեղծողն էլ է մեծամիտ, սխալական եղել: Գրականության մեջ միլիարդավոր են նման օրինակները` Վիլյամ Սարոյանը, Հենրի Միլլերը, Վոնեգուտը… Ո՞նց կարող է ինքը ստեղծի ու չլինի:

– Ընթերցողներն են թերանու՞մ:

Չէ՜, գիտեք ինչ, գրականությունը մեզ մոտ խանութից կարագ գնելու վիճակում է: Եթե նա «ես» է շատ գրում, ուրեմն մեծամիտ է, ինքը չի խորանում, որ դա գրականություն է: Մարդիկ գրականությունը խառնում են իրականության հետ: Գրականության մեջ դա էլի ես եմ, բայց դրանում կան նաև հորինված բաներ: Ինչպես հնդակական սերիալ են նայում, այնպես էլ գրականությանն են վերաբերվում:

Ես չգիտեմ գրող, ով իր մասին լավ կարծիք չի ունեցել` Չարենցը, Նիցշեն: Մերոնք այդ եսասիրությունն ու մորթապաշտությունը խառնում եմ գրական պերսոնաժի հետ:

– Իսկ Արամ Ավետիսն ինչքա՞ն է փոխվել:

Ահագին, ես ամեն օր եմ փոխվում, սկսած շորերիցս, ամեն օր շորերս եմ փոխում, ինչպես նաև աշխատում եմ ինձ վրա: Կան գրողներ, որ ամեն օր գրում են, իսկ ես ամեն օր կարդում եմ, լցվում ու նոր գրում, գրելիս էլ աշխատում եմ կարգին բան գրել, որ թարմություն, նորություն լինի, թե չէ ամեն օր ջրելը լավ չի ստացվում: Ես վատ այգեպան եմ։

– Հե՞շտ էր ընթերցող պատրաստել:

Չէ, մանավանդ այն, ինչ ես անում եմ, դրան դեռ պատրաստ չեն ընթերցողները, բայց ես դրանից չեմ դժգոհում, այդ ձևն ու ոճը նոր բաներ են գրականությունում: Կան մարդիկ, որոնք կարդում ու հավանում են, ի դեպ ասեմ` նրանք լինում են շատ տարբեր տարիքի` շատ բարձր՝ Ալեքսանդր Թոփչյանը, ինչպես նաև երիտասարդներ, ովքեր շատ չեն կարդացել, բայց գրածս դիպչել է։

– Եղե՞լ են դեպքեր, երբ փորձել եք հարմարվել ընթերցողին կամ հետևել կառուցողական քննադատությանը:

Կրկնվեմ` մեզ մոտ չկա կառուցողական քննադատություն, որովհետև մեր գրականագետները մեծ մասամբ գրողներից կարդացած չեն: Կան Չարենցագետներ, Մաթևոսյանագետներ, էլի այդպիսի «գետ»-ներ, որոնք իրենց հեղինակներից բացի ուրիշ բան չեն կարող քննադատել։ Մեզ մոտ քննադատությունը «բեսեդկի» մակարդակի է՝ ինչու՞ ես այդքան անուն տալիս և քո «ես»-ը տեղադրում։ Այսօր անգրագիտությունը դարձել է գրականություն։

 

Զրուցեց՝ Քրիստիան Գինոսյանը

Թողնել մեկնաբանություն

Ձեր էլ. հասցեն չի հրապարակվի: Պարտադիր դաշտերը նշված են *-ով